Niyə insanlar qazandığından artıq xərcləyir?
Maliyyə davranışı ilə bağlı araşdırmalar göstərir ki, insanların gəlirindən çox pul xərcləməsinin kökündə yalnız zəif büdcə planlaması dayanmır. Bu hal daha çox insan beyninin qərarvermə mexanizmləri, emosional reaksiyalar və davranış iqtisadiyyatı ilə bağlı dərin psixoloji səbəblərlə əlaqəlidir.
Moderator
Yanvar 11, 2026 09:54
4
0
Maliyyə davranışı ilə bağlı araşdırmalar göstərir ki, insanların gəlirindən çox pul xərcləməsinin kökündə yalnız zəif büdcə planlaması dayanmır. Bu hal daha çox insan beyninin qərarvermə mexanizmləri, emosional reaksiyalar və davranış iqtisadiyyatı ilə bağlı dərin psixoloji səbəblərlə əlaqəlidir.
Ani məmnuniyyət tələsi
İnsan beyni indiki zamanı gələcəkdən üstün tutmağa meyllidir. Davranış elminə görə, insanlar dərhal əldə edilən kiçik rahatlığı, gələcəkdə mümkün olan daha böyük faydadan üstün sayırlar. Bu "indiki zamana meyl" uzunmüddətli qənaət planlarını ikinci plana keçirir və nəzarətsiz xərcləməyə yol açır.
Pul itkisini zəif hiss etmə
Pulun xərclənmə forması qərarlarımızda mühüm rol oynayır. Nəğd ödəniş zamanı itki hissi daha güclü yaşanır. Lakin kart, kredit və mobil ödənişlər bu hissi zəiflədir. Nəticədə insan real pul itkisini dərk etmədən daha rahat və çox xərcləyir.
Psixoloji siqnallar və impulsiv qərarlar
Xərcləmə davranışı çox vaxt məntiqli hesablamadan deyil, emosional impulsdan qaynaqlanır. "Endirim", "son şans", "yalnız bu gün" kimi ifadələr beyində fürsəti qaçırma qorxusu yaradır. Bu qorxu isə lazımsız alışlara səbəb olur.
Reklam və xarici təsirlərin rolu
Müasir marketinq strategiyaları insanların düşünmədən alış etməsinə hesablanıb. Bir toxunuşla alış, məhdud zamanlı kampaniyalar və daimi bildirişlər istehlakçını tez qərar verməyə vadar edir. Bu isə çox vaxt gəlir çərçivəsindən kənara çıxan xərclərlə nəticələnir.
"Gizli büdcə" düşüncəsi və zehni hesablama
İnsanlar pullarını şüuraltı şəkildə müxtəlif kateqoriyalara ayırırlar. "Bonus", "əlavə qazanc" və ya "hədiyyə pul" adi gəlir kimi qəbul edilmədiyi üçün daha asan xərclənir. Bu zehni yanaşma real büdcə balansını pozur.
Həyat tərzi inflyasiyası
Gəlir artdıqca xərclərin də avtomatik yüksəlməsi geniş yayılmış haldır. Daha bahalı yaşayış, yeni vərdişlər və komfort tələbi gəlir artımını neytrallaşdırır. Nəticədə insan daha çox qazansa belə, yenə çatışmazlıq hiss edir.
Özünü mükafatlandırma və davranışa haqq qazandırma
Bəzi insanlar xərcləməni emosional mükafat kimi görür. "Buna layiqəm" düşüncəsi ilə edilən alışlar zamanla vərdişə çevrilir. Davranış tədqiqatları göstərir ki, səhv xərcləri özünə asanlıqla bağışlayan insanlar növbəti dəfə daha çox pul xərcləməyə meylli olurlar.
Ani məmnuniyyət tələsi
İnsan beyni indiki zamanı gələcəkdən üstün tutmağa meyllidir. Davranış elminə görə, insanlar dərhal əldə edilən kiçik rahatlığı, gələcəkdə mümkün olan daha böyük faydadan üstün sayırlar. Bu "indiki zamana meyl" uzunmüddətli qənaət planlarını ikinci plana keçirir və nəzarətsiz xərcləməyə yol açır.
Pul itkisini zəif hiss etmə
Pulun xərclənmə forması qərarlarımızda mühüm rol oynayır. Nəğd ödəniş zamanı itki hissi daha güclü yaşanır. Lakin kart, kredit və mobil ödənişlər bu hissi zəiflədir. Nəticədə insan real pul itkisini dərk etmədən daha rahat və çox xərcləyir.
Psixoloji siqnallar və impulsiv qərarlar
Xərcləmə davranışı çox vaxt məntiqli hesablamadan deyil, emosional impulsdan qaynaqlanır. "Endirim", "son şans", "yalnız bu gün" kimi ifadələr beyində fürsəti qaçırma qorxusu yaradır. Bu qorxu isə lazımsız alışlara səbəb olur.
Reklam və xarici təsirlərin rolu
Müasir marketinq strategiyaları insanların düşünmədən alış etməsinə hesablanıb. Bir toxunuşla alış, məhdud zamanlı kampaniyalar və daimi bildirişlər istehlakçını tez qərar verməyə vadar edir. Bu isə çox vaxt gəlir çərçivəsindən kənara çıxan xərclərlə nəticələnir.
"Gizli büdcə" düşüncəsi və zehni hesablama
İnsanlar pullarını şüuraltı şəkildə müxtəlif kateqoriyalara ayırırlar. "Bonus", "əlavə qazanc" və ya "hədiyyə pul" adi gəlir kimi qəbul edilmədiyi üçün daha asan xərclənir. Bu zehni yanaşma real büdcə balansını pozur.
Həyat tərzi inflyasiyası
Gəlir artdıqca xərclərin də avtomatik yüksəlməsi geniş yayılmış haldır. Daha bahalı yaşayış, yeni vərdişlər və komfort tələbi gəlir artımını neytrallaşdırır. Nəticədə insan daha çox qazansa belə, yenə çatışmazlıq hiss edir.
Özünü mükafatlandırma və davranışa haqq qazandırma
Bəzi insanlar xərcləməni emosional mükafat kimi görür. "Buna layiqəm" düşüncəsi ilə edilən alışlar zamanla vərdişə çevrilir. Davranış tədqiqatları göstərir ki, səhv xərcləri özünə asanlıqla bağışlayan insanlar növbəti dəfə daha çox pul xərcləməyə meylli olurlar.
